Chiều tối hôm ấy, Triệu Thư Hòa đang ngồi đọc sách trên ghế sô pha thì ngoài cửa lại vang lên tiếng gõ.
Lỗ Hưng Tồn đang đánh răng: “Lại là ai thế?”
“Để em mở.” Triệu Thư Hòa đứng dậy kéo cửa.
Bên ngoài vẫn là Trần Khải và mấy người ban sáng. Nhưng lần này họ không còn vẻ ngang ngược. Trần Khải xách hai túi lưới, bên trong đựng hai hộp sữa mạch nha cùng mấy gói bánh nổi tiếng nhất Kinh Thị.
“Đồng... đồng chí Triệu Thư Hòa.” Trần Khải đưa túi tới, gần như dúi vào tay cô. “Cái này, cậu nhận đi.”
Triệu Thư Hòa nhìn đồ bên trong. Bây giờ là năm 1977, muốn mua những thứ quý giá này phải tốn không ít tiền và phiếu: “Các bạn làm gì thế? Tôi nhận tấm lòng là đủ rồi, đồ thì không cần đâu, mang về mà ăn.”
“Đừng, cậu nhất định phải nhận!” Cô gái tóc đuôi ngựa chân thành nói. “Bọn mình suy nghĩ lại cả ngày, thấy chuyện sáng nay thật chẳng ra gì. Bọn mình bàn nhau ban đầu định chờ ngày mai thi xong mới mang đồ đến xin lỗi. Nhưng... nhưng làm thế lại giống như tính toán quá.”
Trần Khải liên tục gật đầu: “Đúng! Đúng đấy! Vì vậy bọn mình quyết định phải tặng cậu trước khi thi! Bạn Triệu, xin lỗi!”
Triệu Thư Hòa nhìn nhóm thiếu niên mười bảy, mười tám tuổi trước mặt. Niềm kiêu hãnh của họ đôi khi khiến người khác khó chịu, nhưng sự chân thành và thẳng thắn trong bản chất cũng chính là nét riêng của tuổi này.
Cô không từ chối nữa, đưa tay nhận hai túi đồ.
“Không sao đâu.” Cô nhìn họ. “Hôm nay các bạn quay lại, tôi biết các bạn là người dám làm dám nhận, rất can đảm.”
Trần Khải và các bạn ngơ ngác. Triệu Thư Hòa này sao lúc nào cũng nói những điều nằm ngoài dự đoán vậy?
Triệu Thư Hòa chìa tay: “Dù chúng ta đến từ thành phố lớn hay từ vùng núi hẻo lánh, khi bước vào phòng thi, ai cũng là thí sinh như nhau. Cùng cố gắng thi thật tốt nhé! Chúng ta phải để cấp trên thấy rằng thế hệ trẻ chúng ta có thể đứng vững bằng chính năng lực!”
Những lời ấy vừa giữ thể diện cho nhóm học sinh Hộ Thị, vừa nâng ý nghĩa cuộc thi lên thành học tập vì đất nước.
“Được! Hẹn gặp trong phòng thi!” Trần Khải nghiêm túc gật đầu, dẫn mọi người rời đi.
Ngày 25 tháng 5 năm 1977, cuộc thi toán toàn quốc chính thức bắt đầu.
Triệu Thư Hòa cầm thẻ dự thi và đồ dùng học tập bước vào phòng. Đề vừa phát, cô lật xem một lượt.
Đề năm nay quả thực khó hơn năm trước một bậc. Không chỉ có bài tổng hợp đại số phức tạp, hai bài khó nhất cuối đề còn liên quan đến khái niệm cơ bản của giải tích và ứng dụng nâng cao của lý thuyết số. Đối với học sinh trung học và trung cấp thời này, chẳng khác nào đọc sách trời.
Triệu Thư Hòa hít sâu, tự nhủ: Bình tĩnh, đừng tạo áp lực. Cuộc đời mình mới bắt đầu, phía trước còn vô số cuộc thi khác.
Cô cầm bút máy. Vốn kiến thức trong hệ thống cộng với hai tháng rưỡi huấn luyện đặc biệt của Trịnh Thanh Học, đến giờ chính là lúc kiểm chứng kết quả!
Thời gian thi hai tiếng rưỡi. Triệu Thư Hòa hoàn thành nét cuối sớm hơn hai mươi phút, kiểm tra lại một lượt rồi ngồi yên tại chỗ.
Chuông vang lên, nộp bài.
Vừa bước ra khỏi phòng thi, Triệu Thư Hòa ngẩng nhìn bầu trời Kinh Thị xanh biếc, cảm thấy cả người nhẹ tênh.
Chiều ấy, ban tổ chức gửi thông báo tới các giáo viên dẫn đoàn.
Cao Bằng cầm giấy thông báo vội chạy đi tìm Triệu Thư Hòa: “Có thông báo rồi! Lần này hiệu suất khác hẳn. Trưa mai đúng mười hai giờ, tất cả mọi người phải tập trung ở hội trường lớn Nhà khách Quốc gia số Hai. Công bố thứ hạng ngay tại chỗ!”
Lỗ Hưng Tồn cũng bước vào: “Không chỉ công bố thứ hạng, ban tổ chức còn yêu cầu những thí sinh đứng đầu chuẩn bị lời phát biểu nhận giải. Nghe nói lần này cấp trên rất coi trọng, ngày mai sẽ có nhiều phóng viên báo chí cấp quốc gia đến phỏng vấn!”
Cao Bằng vừa căng thẳng vừa kích động: “Thư Hòa, mau viết một bài cảm nghĩ đi. Chuẩn bị trước vẫn hơn, nhỡ được vào tốp mười em cũng phải có lời để nói!”
Triệu Thư Hòa gật đầu, lấy sổ tay khỏi túi.
Tối đó, phần lớn phòng trong Nhà khách Quốc gia số Hai đều khó ngủ. Riêng Triệu Thư Hòa ngủ rất yên. Cô ngồi trước bàn nửa tiếng, ghi vài lời trong lòng ra giấy rồi lên giường nghỉ.
Trưa hôm sau, đúng mười hai giờ.
Hội trường lớn Nhà khách Quốc gia số Hai kín chỗ với hai trăm hai mươi tám thí sinh và mấy chục giáo viên dẫn đoàn. Hàng đầu đặt nhiều máy ảnh, mấy phóng viên cũng cầm sẵn sổ bút, nghiêm túc chờ đợi.
Trên sân khấu, một lãnh đạo Bộ Giáo dục ngồi cùng các giám khảo ban tổ chức.
Giám khảo trưởng cầm micro đứng lên, hắng giọng: “Độ khó của đề năm nay, mọi người đều đã trải qua. Tôi có thể nói, nhiều bài được chỉnh sửa trực tiếp từ ngân hàng đề của khoa Toán các trường đại học. Vì vậy nếu điểm không cao, các em cũng đừng nản lòng.”
Bất chợt ông nâng cao giọng: “Nhưng! Ngay trong độ khó ấy, chúng tôi vẫn nhận được một bài làm không thể tưởng tượng nổi.”
“Giải nhất cuộc thi toán toàn quốc năm nay, vẫn là điểm tuyệt đối một trăm trên một trăm! Người đó chính là... học sinh Triệu Thư Hòa, trường trung cấp sư phạm tỉnh S!”
Lập tức hơn hai trăm thí sinh đều ngoái nhìn khắp hội trường tìm người mang cái tên ấy.
Cao Bằng kích động vỗ mạnh lên vai hiệu trưởng Chu: “Hiệu trưởng! Nhất! Lại nhất! Lại điểm tuyệt đối!”
“Xin mọi người trật tự.” Giám khảo giơ tay. Nhân viên đẩy tới một tấm bảng đen, trên đó chép bằng phấn bài toán khó nhất cuối đề thi này.
“Tôi muốn dành riêng vài phút giảng về cách giải của Triệu Thư Hòa.” Giám khảo chỉ lên bảng. “Bài toán này, đáp án chuẩn ban tổ chức đưa ra cần mười bốn bước suy luận. Ngay cả vài thí sinh đạt trên chín mươi điểm cũng phải dùng mười hai bước mới có kết luận. Nhưng Triệu Thư Hòa chỉ dùng sáu bước.”
Giám khảo nhanh chóng viết sáu dòng công thức ngắn gọn và các phép biến đổi hình học lên bảng: “Bằng cách đưa hình minh họa và phép thế hàm số vào lời giải, em ấy bỏ qua những bước suy luận cơ bản rườm rà, đi thẳng vào trọng tâm. Lối tư duy này vượt xa phạm vi trung cấp và trung học, đúng là một thiên tài toán học.”
Hơn hai trăm học sinh ngồi phía dưới, dù đến từ Hộ Thị, Kinh Thị hay các tỉnh lớn khác, đều nhìn sáu dòng công thức trên bảng trong im lặng. Khoảng cách thực lực quá lớn, lớn đến mức người ta chẳng còn sức để ghen tị.
“Sau đây, xin mời học sinh đạt giải nhất Triệu Thư Hòa lên sân khấu phát biểu cảm nghĩ.” Giọng người dẫn chương trình vang lên.
Tiếng vỗ tay như sấm, kéo dài không dứt.
Triệu Thư Hòa đứng dậy, bước thẳng lên sân khấu. Cô đến trước micro, cúi người thật sâu trước toàn hội trường.
Cô rút từ túi áo ra một tờ giấy viết thư gấp đôi: “Có lẽ tôi phải xin phép chiếm của mọi người một chút thời gian, vì lời phát biểu của tôi hơi dài. Đây là lần cuối tôi tham gia cuộc thi. Bởi tháng sau, tôi sẽ tốt nghiệp.”
Phía dưới vang lên vài tiếng thở dài tiếc nuối, như thể mọi người đang tiếc một thiên tài không thể tham gia những kỳ thi sau.
“Tôi vừa nghe giám khảo khen cách giải của mình. Nhưng trong lòng tôi hiểu, nếu không sinh ra trong thời đại đang dần tốt lên này, tôi còn chẳng có tư cách được giải bài toán đó. Tôi biết gian khổ không phải thứ đáng để ca ngợi, nhất là những năm qua người dân cả nước đều không dễ dàng, nhà nào cũng có nỗi khổ riêng. Nhưng hôm nay tôi vẫn muốn kể câu chuyện của mình.”
Các phóng viên hàng đầu lập tức mở sổ, ngòi bút máy chạy nhanh trên giấy.
“Năm 1975, khi tôi mười sáu tuổi và tốt nghiệp trung học cơ sở, con đường phía trước của tôi đã bị chặn đứng bởi chiếc chum đựng lương thực của gia đình. Bởi nhà tôi thực sự không còn chút lương thực dư nào để tôi học tiếp. Năm mươi đồng, hai trăm ba mươi cân bột ngô. Đó chính là ngọn núi lớn đè nặng đến mức cả nhà tôi không thở nổi.”
Trần Khải ngồi dưới nghe đến “hai trăm ba mươi cân bột ngô”, trong lòng cũng đau xót. Lớn lên ở Hộ Thị, cậu không thể hiểu được nỗi tuyệt vọng khi chỉ mấy bao lương thực đã đủ chặt đứt tương lai cả đời một người.
“Mọi người đều biết, ở miền núi thời này, con gái không được học tiếp chỉ có một con đường, đó là chờ mai mối rồi lấy chồng. Tôi đã đi xem mắt rồi. Bởi đối với tôi lúc ấy, kiến thức trong sách giống như những bao lương thực có thể nhìn thấy nhưng không thể ăn. Ngoài chuyện lấp đầy bụng, tôi chẳng được phép nghĩ đến điều gì khác.”
Lỗ Hưng Tồn ở dưới đã lấy khăn tay che miệng.
“Sau này, đúng vào ngày xem mắt, tôi gặp người hiện là vị hôn phu của mình.” Triệu Thư Hòa hít sâu. “Anh ấy là công nhân từ tỉnh thành đến. Ngồi trước mặt tôi, anh không hỏi tôi làm được bao nhiêu việc đồng áng mà hỏi tôi có muốn tiếp tục đi học không. Anh lấy tiền lương và phiếu lương thực của mình ra, chu cấp cho một cô gái miền núi mới gặp mặt một lần như tôi được học tiếp. Nhờ anh ấy, tôi mới thi đỗ trường trung cấp sư phạm tỉnh.”
Trong hội trường chỉ thỉnh thoảng nghe tiếng sụt sịt. Một nữ phóng viên vừa viết thật nhanh vừa lau nước mắt không ngừng.
“Tôi cố học như liều mạng. Mỗi đêm trong đầu đều là công thức và từ vựng.” Nước mắt cuối cùng cũng lăn xuống má Triệu Thư Hòa. “Từ thôn Tiểu Thạch Đầu đến công xã, từ công xã đến huyện, rồi từ huyện lên tỉnh thành. Hôm nay tôi đã đứng ở Kinh Thị.”
Cô nhìn những người cùng tuổi dưới hội trường: “Rời nhà nghìn dặm rồi lại thêm nghìn dặm. Tôi chẳng có gì trong tay, chỉ có thể cố gắng, rồi cố gắng hơn nữa!”
Đúng khoảnh khắc ấy, đèn flash lóe sáng. Tất cả phóng viên đều ghi lại câu nói này. Nó không chỉ là lời tự bạch của một cô gái miền núi mà còn là tiếng lòng mạnh mẽ nhất của những người trẻ thời đại này, những người khao khát thay đổi vận mệnh bằng tri thức.
Hơn hai trăm thí sinh phía dưới đều rơi nước mắt. Cả hội trường không có tiếng reo hò ồn ào thường thấy khi công bố giải nhất, chỉ có sự đồng cảm sâu tận tâm hồn.
Triệu Thư Hòa đứng trên sân khấu, lặng lẽ khóc. Những giọt nước mắt dành cho cô bé ngày xưa không tìm được đường ra khỏi núi, cũng dành cho những người đã nâng đỡ cô bước lên sân khấu cao nhất hôm nay.
Người dẫn chương trình bước lên. Ông thử cầm micro nói, nhưng nghẹn ngào đến không thành tiếng. Ông quay lưng xuống khán giả, bình tĩnh một lúc rồi mới quay lại: “Cảm ơn học sinh Triệu Thư Hòa... Sau đây, chúng ta tiếp tục chương trình...”