Chiếc xe Jeep dừng trước cổng sân nông trường, cuốn lên một đám bụi đất vàng mù mịt.
Tài xế xuống xe, lấy từ túi áo ra một công văn đóng dấu đỏ, đưa cho người trực cổng: “Chúng tôi từ Sở Giáo dục tỉnh đến, tìm một người tên Trịnh Thanh Học ở đây.”
Người trực vội chạy đi gọi giám đốc nông trường. Ông ta đến rất nhanh, đọc xong công văn liền cười nói: “Các đồng chí ở sở vất vả rồi. Tôi cho người đi gọi ông Trịnh ngay.”
Năm nay Trịnh Thanh Học vừa tròn năm mươi tuổi. Năm năm ở nông trường khiến ông gầy đi rất nhiều, tóc cũng bạc không ít. Lúc ấy ông đang xúc phân cạnh chuồng lợn. Nghe có người tìm, tim ông lập tức thót lại. Thời buổi này, mười lần bị người ta gọi đi thì có đến tám lần chẳng phải chuyện tốt.
Ông tựa chiếc xẻng vào tường rồi đi theo người đến văn phòng. Dọc đường, trong đầu ông hiện lên vô số suy nghĩ. Hay lại có phong trào mới? Hoặc một câu nói nào đó của ông bị người ta tố cáo?
Đến khi bước vào văn phòng, nhìn thấy tài xế từ sở tỉnh và nghe rõ mục đích chuyến đi, Trịnh Thanh Học sững sờ: “Đồng chí nói gì cơ? Mời tôi lên tỉnh thành? Dạy học sinh sao?”
Tài xế đưa công văn cho ông: “Sở Giáo dục tỉnh biệt phái đồng chí tham gia một công việc, hướng dẫn một học sinh dự thi toàn quốc. Xe đang chờ bên ngoài. Đồng chí thu xếp đồ đạc rồi đi cùng chúng tôi.”
Trịnh Thanh Học cầm tờ công văn đọc rất lâu. Trên đó ghi rõ những chữ “biệt phái”, “đến nhận nhiệm vụ ngay”, còn có con dấu đỏ chói của Sở Giáo dục tỉnh.
Năm năm rồi! Suốt năm năm, ông chưa được đụng đến một cuốn sách toán, chưa viết một công thức nào. Ngày nào cũng chỉ cho lợn ăn, gánh phân, làm ruộng. Ông từng nghĩ cả đời này chỉ có thế, rồi sẽ chôn xương tại cái nông trường hẻo lánh chim chẳng buồn đến này. Ông nằm mơ cũng muốn thoát khỏi nơi lao dịch không ngơi nghỉ ấy. Đây là tin tốt nhất ông nghe được trong năm năm qua! Thế nhưng ông không lập tức gật đầu.
“Đồng chí, lệnh điều động chỉ có một mình tôi, thế còn vợ tôi?” Trịnh Thanh Học hỏi.
Tài xế chưa hiểu: “Sao cơ?”
“Vợ tôi là Lý Thục Cầm, cũng ở nông trường này. Bà ấy bị đưa xuống cùng tôi. Tôi đi rồi để bà ấy ở đây một mình, tôi không yên tâm.”
Giám đốc nông trường chen vào: “Ông Trịnh, đây là lệnh của tỉnh, ông còn định ra điều kiện à?”
Trịnh Thanh Học không để ý đến ông ta, chỉ tiếp tục nói với tài xế: “Đồng chí, tôi không phải ra điều kiện. Tôi chỉ có một yêu cầu, cho vợ tôi đi cùng. Tôi sẽ thu xếp lên xe ngay. Nếu bà ấy không được đi, tôi cũng không đi.”
Tài xế khó xử: “Đồng chí Trịnh, lệnh biệt phái của Sở Giáo dục tỉnh chỉ phê duyệt cho một mình ông. Hộ khẩu của vợ ông vẫn ở nông trường, theo quy định, bà ấy không thể đi cùng.”
Trịnh Thanh Học kiên quyết: “Nếu các đồng chí không để Lý Thục Cầm cùng tôi rời khỏi đây, tôi sẽ không nhận dạy.”
Tài xế nhìn giám đốc nông trường rồi nhìn Trịnh Thanh Học, cuối cùng thở dài: “Vậy tôi về xin ý kiến cấp trên đã.”
Chiếc Jeep lại rời đi. Trịnh Thanh Học đứng trên con đường đất trong nông trường, nhìn bụi phía sau xe dần tan đi, trong lòng ngổn ngang không biết phải nói sao.
Lý Thục Cầm từ khu ký túc chạy đến, vừa thở hổn hển vừa kéo cánh tay ông: “Ông Trịnh, tôi nghe bảo tỉnh cho xe đến đón ông? Có chuyện gì vậy?”
Trịnh Thanh Học kể lại mọi chuyện.
Lý Thục Cầm cuống lên: “Ông ngốc à! Người ta cho ra ngoài thì ông cứ đi ngay đi! Thoát được người nào hay người ấy, còn đặt điều kiện làm gì! Nhỡ họ không vui, đến ông cũng không cần nữa thì sao?”
“Không cần thì thôi. Năm năm qua bà theo tôi chịu bao nhiêu khổ, tôi đều biết. Tôi ra ngoài sống sung sướng một mình, bỏ bà ở đây tiếp tục chịu tội sao? Tôi không làm được! Đi thì cùng đi, chết thì cùng chết!”
Hai ngày trôi qua, vẫn bặt vô âm tín. Trịnh Thanh Học đã chuẩn bị tinh thần rằng chuyện này không thành.
Sáng ngày thứ ba, chiếc Jeep ấy lại xuất hiện. Tài xế tươi cười xuống xe: “Thầy Trịnh, lệnh điều động của vợ thầy cũng được phê duyệt rồi! Sở tỉnh nói hai vợ chồng cùng đi, phải đi càng sớm càng tốt!”
Trịnh Thanh Học nhận công văn, lật đi lật lại đọc ba lần: “Thật sao?”
“Thật, thật mà! Cấp trên đang giục, nói hôm nay phải xuất phát.”
Trịnh Thanh Học quay người chạy về ký túc, được hai bước lại dừng, ngoảnh đầu gọi lớn: “Đồng chí, chờ tôi nửa tiếng!”
Nửa tiếng sau, Trịnh Thanh Học và Lý Thục Cầm xách hai chiếc túi vải bạt cũ đứng cạnh xe Jeep.
Họ sống ở nông trường năm năm, toàn bộ gia sản chỉ gói gọn trong hai chiếc túi ấy. Trước khi lên xe, mấy người bạn già thường giúp đỡ nhau tại nông trường đỏ hoe mắt đến tiễn.
“Ông Trịnh, ra ngoài rồi cố gắng làm cho tốt.” Một người bạn vỗ vai ông.
Trịnh Thanh Học an ủi họ: “Tôi còn có thể rời khỏi đây thì mọi người cũng sẽ không phải ở lại lâu đâu. Sắp rồi, hãy cố chịu thêm một chút.”
Chiếc Jeep xóc nảy rời khỏi cổng nông trường. Lý Thục Cầm ngồi ở ghế sau, ngoái nhìn nơi ấy xa dần rồi bật khóc thành tiếng.
Trịnh Thanh Học nắm tay vợ, không nói gì.
Đến tỉnh thành thì trời đã chập tối. Chiếc Jeep đi thẳng vào cổng trường trung cấp sư phạm. Hiệu trưởng Chu đích thân chờ sẵn, thấy hai người xuống xe liền bước nhanh tới: “Thầy Trịnh, chị nhà, hai người vất vả cả đường rồi!”
Trịnh Thanh Học nhìn khuôn viên ngôi trường quy mô vừa phải trước mặt, trong lòng muôn vàn cảm xúc.
Hiệu trưởng Chu đưa hai người đến phòng ở đã bố trí trước. Đó là một căn phòng tập thể dành cho giáo viên độc thân, quay về hướng nam. Phòng không lớn nhưng sạch sẽ. Chăn đệm mới được thay, trên bàn còn đặt một phích nước nóng và hai chiếc cốc tráng men.
“Hai người cứ nghỉ ngơi, rửa mặt rồi uống chút nước nóng.” Hiệu trưởng Chu niềm nở. “Tôi đã dặn nhà ăn rồi, khi nào hai người muốn thì cứ xuống ăn tối.”
Lý Thục Cầm nhìn căn phòng nhỏ, cứ như đang nằm mơ. Có giường, có bàn, có phích nước, không phải ngủ trên phản tập thể, không phải năm giờ sáng dậy đi lao động. Chỉ thế thôi đã tốt đến không thể tốt hơn.
Thu xếp xong, hiệu trưởng Chu vẫn chưa đi. Ông kéo một chiếc ghế ngồi cạnh cửa rồi gọi thêm một người đến.
Người mới đến là trưởng khoa họ Mã do Sở Giáo dục tỉnh cử xuống, khoảng ngoài ba mươi tuổi. Vừa vào phòng, trưởng khoa Mã không vòng vo: “Thầy Trịnh, cô Lý, hai người có thể ra ngoài là nhờ hiệu trưởng Chu làm báo cáo, phó giám đốc Vương của Sở Giáo dục tỉnh phê duyệt. Ở giữa còn có mấy người đứng ra bảo đảm.”
Nghe tới đó, sắc mặt Trịnh Thanh Học trở nên nghiêm túc.
“Tôi nói rõ trước.” Trưởng khoa Mã mở tập hồ sơ trong tay. “Lần này hai người được đưa ra ngoài với danh nghĩa biệt phái đến trường trung cấp sư phạm tham gia hướng dẫn nghiên cứu giảng dạy. Điều kiện phía tỉnh đưa ra như sau.”
Ông đọc từng điều một.
“Thứ nhất, trong thời gian ở trường trung cấp, hai người được bao ăn ở, không cần tham gia bất cứ lao động chân tay nào.”
“Thứ hai, thầy Trịnh chỉ có một nhiệm vụ, hướng dẫn học sinh tên Triệu Thư Hòa, giúp em ấy giữ vững vị trí số một môn toán tại kỳ thi toàn quốc cuối tháng năm năm nay.”
“Thứ ba, nếu Triệu Thư Hòa giành được giải nhất toàn quốc, hai vợ chồng không cần quay về nông trường nữa. Hai người được ở lại trường trung cấp, nhà trường sẽ bố trí công việc quản lý thư viện. Tất nhiên, chưa thể cấp biên chế chính thức. Nhưng bao ăn ở tại trường đã tốt hơn nông trường không biết bao nhiêu lần.”
Trịnh Thanh Học gật đầu, chờ ông ta nói hết.
“Nhưng nếu Triệu Thư Hòa không giành giải nhất...” Trưởng khoa Mã nhìn ông. “Hai vợ chồng buộc phải quay về nông trường.”
Trưởng khoa Mã khép hồ sơ, bổ sung: “Còn một điều nữa, trong thời gian này, hai người không được rời khỏi phạm vi trường trung cấp sư phạm. Hai người có thể ra ngoài là nhờ hiệu trưởng Chu và nhiều người đứng ra bảo đảm. Nói thẳng ra, tỉnh đang gánh rủi ro để đưa hai người khỏi nông trường. Xin đừng gây thêm phiền phức cho mọi người.”
Nghe xong, Trịnh Thanh Học đứng dậy, gật đầu với trưởng khoa Mã: “Tôi hiểu rồi. Cảm ơn tổ chức đã tin tưởng.”
Sau khi trưởng khoa Mã đi, trong phòng chỉ còn Trịnh Thanh Học, Lý Thục Cầm và hiệu trưởng Chu.
Lý Thục Cầm ngồi bên mép giường không nói gì. Trong lòng bà vừa mừng vừa lo. Mừng vì cuối cùng thoát khỏi nơi khốn khổ ấy, lo vì nếu học sinh kia thi không tốt, hai vợ chồng vẫn phải quay lại.
Trịnh Thanh Học điềm tĩnh hơn vợ. Ông hỏi hiệu trưởng Chu: “Hiệu trưởng Chu, nói cho tôi nghe về Triệu Thư Hòa đi. Em ấy là học sinh thế nào?”
Hiệu trưởng Chu đã chuẩn bị sẵn, lấy từ cặp công văn ra một xấp hồ sơ đưa qua: “Đây là tài liệu giải thưởng cuộc thi toàn quốc năm ngoái và bảng thành tích học tập của em ấy.”
“Giải nhất toán toàn quốc? Điểm tuyệt đối?” Ông ngạc nhiên nhìn hiệu trưởng Chu. “Học sinh trung cấp ư?”
“Đúng thế. Cuộc thi tháng bảy năm ngoái có một trăm hai mươi người, em ấy là người duy nhất đạt điểm tuyệt đối.” Nhắc tới đây, giọng hiệu trưởng Chu đầy tự hào. “Môn tiếng Anh còn giành hạng năm toàn quốc.”
Trịnh Thanh Học lật thêm mấy trang, nhìn chuỗi hạng nhất trong bảng điểm, lòng khó tả. Chẳng lẽ giáo dục hiện nay đã xuống đến mức ấy rồi sao?
“Độ khó cuộc thi năm nay sẽ tăng lên, tiêu chí chấm cũng nghiêm hơn.” Hiệu trưởng Chu đưa tiếp thông báo thi mang từ sở về. “Thầy Trịnh, căn bản của con bé rất tốt, nhưng dù sao cũng xuất thân từ trường trung cấp. Năm nay các tỉnh đều dốc sức giành thành tích. Thí sinh ở những thành phố lớn như Kinh Thị, Hộ Thị được cả đội ngũ giáo viên trường trọng điểm đứng sau hướng dẫn.”
Trịnh Thanh Học đặt hồ sơ về bàn. Năm năm ông không chạm vào toán học. Năm năm. Nhưng những kiến thức trong đầu chưa từng bị lãng quên.
“Hiệu trưởng Chu, cuộc thi cuối tháng năm, hôm nay là ngày 5 tháng 3 năm 1977, còn gần hai tháng.” Ông đứng dậy, xếp hồ sơ ngay ngắn. “Ngày mai bảo học sinh ấy tới gặp tôi. Trước hết tôi phải kiểm tra trình độ của em ấy đã.”
Hiệu trưởng Chu chờ đúng câu này. Ông mỉm cười, đưa tay bắt tay Trịnh Thanh Học: “Thầy Trịnh, nhờ cả vào thầy!”
Trịnh Thanh Học nắm tay ông: “Hiệu trưởng Chu, tôi ở nông trường năm năm rồi. Có người sẵn lòng cho tôi cơ hội đứng trước bảng đen một lần nữa, tôi sẽ không lãng phí đâu.”