Nếu người ấy chưa từng xuất hiện, nếu cô chưa từng nhìn thấy những ký ức kia, giờ này có lẽ cô đang vui vẻ chuẩn bị tốt nghiệp. Sau đó về nhà phụ giúp làm việc, chờ cha mẹ mai mối một cuộc hôn nhân, lấy người đàn ông không đánh vợ, sinh vài đứa con, rồi cứ thế sống hết một đời.
Giống như tất cả phụ nữ trong làng, cô sẽ không thấy có gì bất ổn. Nhưng trớ trêu thay, cô đã gặp người ấy, đã tận mắt nhìn thấy thế giới kia!
Nước mắt không nghe lời cứ thế rơi xuống. Cô khóc mà chẳng dám phát ra tiếng. Từ phòng bên vẫn văng vẳng tiếng chị dâu dỗ con. Cô không thể để người khác nghe thấy.
Sáng sớm hôm sau, Triệu Thư Hòa còn chưa dậy, gà trống trong sân mới gáy lần đầu, cô đã nghe tiếng ai gõ cửa sổ.
"Hòa, dậy chưa con?" Là giọng Triệu Thủ Điền.
Triệu Thư Hòa dụi mắt ngồi dậy: "Cha ạ? Con dậy rồi."
"Ra đây một lát, cha có chuyện muốn nói với con."
Triệu Thư Hòa khoác áo bông bước ra cửa. Triệu Thủ Điền đứng trong sân, vẻ mặt chẳng mấy vui, cứ muốn nói rồi lại thôi... Triệu Thư Hòa đã đoán được phần nào.
"Con gái à, cha không lo nổi cho con học tiếp. Đêm qua cha với mẹ con tính sổ rồi. Năm mươi đồng, hai trăm ba mươi cân ngô... Nếu con đi học, người nhà mình sẽ phải nhịn đói. Cha có giỏi tính toán đến đâu cũng chẳng thể biến một cuốn sổ trống thành đầy được."
Triệu Thư Hòa hiểu cha đang nói thật. Cô gượng cười: "Không sao đâu cha. Con chỉ nhất thời nghĩ vậy thôi, mấy hôm nữa sẽ ổn."
Triệu Thủ Điền thở dài, cuối cùng chẳng nói thêm gì. Ông đứng lên phủi đất bám trên ống quần rồi quay người đi ra cổng.
Triệu Thư Hòa nhìn bóng lưng cha, sống mũi cay xè. Cô trở về phòng gấp chăn, rửa mặt. Việc cần làm vẫn phải làm, trường cần đến vẫn phải đến. Cuộc sống vẫn phải tiếp tục.
Hai ngày sau, ngoài cổng vang lên tiếng trẻ con khóc quấy. Triệu Thư Hòa đi ra nhìn, thấy chị dâu ba Đinh Phượng dắt con trai lớn, sau lưng cõng đứa nhỏ, hùng hổ bước vào sân.
"Mẹ! Con về rồi!" Đinh Phượng vốn lớn giọng, người chưa vào nhà, tiếng đã vang đến nơi.
Lý Quỳnh Tiên từ gian chính bước ra: "Ôi chao, cô còn biết đường về à? Tôi cứ tưởng cô bén rễ ở nhà mẹ đẻ luôn rồi chứ."
Đinh Phượng vội cười lấy lòng: "Mẹ đừng giận. Con chỉ đưa bọn trẻ về ở hai hôm, mẹ con nhớ cháu ngoại mà."
Lý Quỳnh Tiên hừ một tiếng, không nói gì nữa.
Triệu Mãn Trụ từ gian phòng bên đi ra: "Vợ ơi, cuối cùng em cũng về! Em mà không về, anh chẳng biết cái nồi này phải để ai rửa nữa."
Đinh Phượng đặt đứa trẻ trên lưng xuống, nhìn quanh rồi ghé sát hỏi nhỏ Triệu Mãn Trụ: "Em nghe chị dâu cả nhờ người nhắn nhà mình sắp chia nhà rồi à? Có chuyện gì thế? Có phải do chuyện em út đòi đi học không?"
Triệu Mãn Trụ không vui: "Chuyện chia nhà đã nói từ lâu rồi, chẳng liên quan đến em út."
Đinh Phượng không tin: "Nó vẫn định học tiếp à?"
Triệu Mãn Trụ đáp: "Không học nữa. Cha nói nhà không lo nổi."
Bấy giờ Đinh Phượng mới thở phào. Tối đó cả nhà quây quần ăn cơm. Đinh Phượng vừa đút cháo cho con trai út vừa trò chuyện, chẳng hiểu sao lại lái sang Triệu Thư Hòa: "Em út à, chị dâu nói một câu từ đáy lòng. Em học đến hết cấp hai đã là người nổi bật nhất nhì làng mình rồi."
Triệu Thư Hòa không lên tiếng, chỉ cúi đầu ăn.
Đinh Phượng nói tiếp: "Chị cả Thư Lan học hết tiểu học đã về nhà làm việc. Em được học nhiều hơn chị ấy mấy năm cơ mà! Cả nhà nhịn ăn nhịn mặc nuôi em học đến bây giờ, tính ra em cũng được hưởng phúc thêm hai năm rồi!"
Triệu Mãn Trụ liếc vợ: "Thôi đi, im miệng ăn cơm đi!"
Đinh Phượng bực bội: "Em nói hai câu thì sao? Em nói sai à? Cả nhà hơn chục miệng ăn đều trông vào chút công điểm, vốn có dư dả gì đâu. Em nói thật cũng không được chắc?"
Triệu Thư Hòa ăn hết miếng cuối cùng trong bát, đứng lên nói "Em ăn xong rồi", rồi bưng bát vào bếp rửa. Khi cô đang rửa bát, bên ngoài Đinh Phượng vẫn cằn nhằn gì đó với Triệu Mãn Trụ, giọng lúc cao lúc thấp.
Lý Quỳnh Tiên vào bếp lấy đồ. Thấy con gái đứng một mình bên bếp lò, bà bước đến vỗ nhẹ vai cô mà chẳng nói gì.
Triệu Thư Hòa cũng im lặng.
Có những chuyện cô chẳng cần nói, mẹ cũng hiểu. Từ hôm ấy, Triệu Thư Hòa không còn nhắc đến chuyện học tiếp nữa. Ngày ngày cô vẫn đến trường công xã, trở về thì phụ giúp việc nhà, cho lợn ăn, gánh nước, giặt quần áo, việc gì đến tay đều làm cả.
Đôi lúc Lý Quỳnh Tiên nhìn cô, cảm thấy con bé ít nói hơn trước nhiều. Bù lại, làm việc nhanh nhẹn, tháo vát hơn, sức lực cũng lớn hơn. Bà chẳng biết do con đã trưởng thành hay vì nguyên nhân nào khác.
Mỗi đêm sau khi ngủ, Triệu Thư Hòa đều xem các bài giảng ấy. Cô bắt đầu ôn lại kiến thức cấp hai, từ toán, ngữ văn đến vật lý, hóa học, học từng môn một.
Không hiểu thì xem đi xem lại cho tới khi ghi nhớ trong đầu. Ban ngày đến lớp cô cũng chăm chú nghe giảng. Những bài cô Ngô giảng, cô cơ bản đều biết làm. Có lúc cô giáo còn chưa giảng xong, cô đã đoán ra đáp án.
Một lần cô Ngô gọi cô trả lời câu hỏi. Nghe cô trả lời xong, cô giáo chỉ nhìn cô, thở dài một tiếng, chẳng nói gì thêm mà bảo cô ngồi xuống.
Ngày tháng cứ thế trôi qua. Sau khi vào xuân, đồng ruộng bắt đầu bận rộn, cuối tuần Triệu Thư Hòa về nhà cũng cùng mọi người ra đồng.
Cô làm việc nhanh hơn trước nhiều, đến Đinh Phượng cũng phải nhận xét: "Em út dạo này khỏe lên hẳn nhỉ!" Triệu Thư Hòa chỉ đáp: "Ăn no thì có sức thôi."
Thời tiết mỗi ngày một nóng. Hoa mơ tàn thì hoa đào nở, hoa đào tàn thì lúa mì trổ bông... Ngày 18 tháng 6 năm 1975 là sinh nhật Triệu Thư Hòa. Cô đã tròn mười bảy tuổi.
Lý Quỳnh Tiên dậy từ khi trời chưa sáng, luộc cho cô hai quả trứng gà, gói trong khăn vải đỏ rồi nhét vào tay: "Hòa, con lại thêm một tuổi rồi."
Triệu Thư Hòa nhận lấy, hai quả trứng còn nóng bỏng tay: "Con cảm ơn mẹ." Mười bảy tuổi, cô đã lớn thêm một tuổi.
Cuối tháng, cô tốt nghiệp cấp hai. Ngày cuối cùng đến trường, Triệu Thư Hòa thu xếp sách giáo khoa, dùng dây buộc thành một chồng.
Mấy bạn nữ cùng lớp tụ tập cười nói. Người bảo sẽ về nhà giúp làm ruộng, người kể cha mẹ đang tìm người xem mắt, người khác lại khoe cậu con trai nhà họ Trương ở làng bên đã nhờ người đến hỏi... Ai nấy ríu rít, náo nhiệt vô cùng.
Có người hỏi Triệu Thư Hòa: "Thư Hòa, tốt nghiệp rồi cậu định làm gì?"
Triệu Thư Hòa cười: "Về nhà chứ còn làm gì nữa."
"Điểm cậu tốt như thế, không học tiếp à?"
Triệu Thư Hòa lắc đầu: "Không học nữa."
Người kia cũng chẳng hỏi thêm, câu chuyện nhanh chóng chuyển sang chuyện con trai nhà nào đẹp trai.
Khi Triệu Thư Hòa đeo cặp ra khỏi cổng trường, cô quay đầu nhìn khuôn viên được bao quanh bởi những bức tường đất. Từ nay không cần đi con đường này nữa. Triệu Thư Hòa từng bước trở về núi.
Cô đã mười bảy tuổi, đã học xong cấp hai. Điều chờ đợi cô tiếp theo chỉ là về nhà làm ruộng, được người ta mai mối rồi gả đi.
Các bài giảng trong đầu vẫn còn, đêm nào cô cũng xem. Nhưng xem rồi thì thế nào? Chẳng có trường nào nhận cô, chẳng ai cho cô cơ hội. Kiến thức dù chứa đầy trong đầu cũng giống như lương thực vẽ trong sách, không ăn được thì vẫn là không ăn được.