Tháng bảy, mấy ngày nay Triệu Thư Hòa đang học môn Động lực học vật rắn cùng giáo sư Tống. Chiều nào ba giờ ra khỏi Đại học Giao thông, lưng áo cô cũng ướt đẫm mồ hôi.
Về nhà mở cửa, cô thấy Lục Quế Anh đang ngồi bên bàn với vẻ mặt tươi cười. Lục Cảnh Phong ngồi bên cạnh, thấy vợ về liền nháy mắt ra hiệu.
“Thư Hòa! Cuối cùng em cũng về! Giấy báo trúng tuyển đến rồi! Cả ba đứa nhỏ đều đỗ vào Trường Trung học số một tỉnh!”
Tảng đá trong lòng Triệu Thư Hòa rơi xuống. Cô cười hỏi: “Điểm số thế nào chị?”
Lục Quế Anh thở dài: “Minh Dương với Nguyên Nguyên cũng ổn, xếp khoảng trên trung bình. Còn cái thằng ranh Lâm Tiêu ấy…”
“Nó sao ạ?”
“Đội sổ!” Lục Quế Anh tức đến đập bàn. “Điểm chuẩn năm nay của trường số một tỉnh, nó chỉ hơn đúng một điểm! Một điểm thôi! Chị cầm giấy đến trường hỏi, thầy cô mở danh sách bảo con nhà chị là đứa đỗ cuối cùng, sau nó không còn ai nữa. Lúc ấy chị xấu hổ chẳng biết giấu mặt vào đâu!”
Lục Cảnh Phong đứng bên cười nói: “Chị hai, hơn một điểm cũng là hơn. Đỗ cuối cùng thì vẫn là đỗ mà.”
“Em còn cười!” Lục Quế Anh trừng anh. “Nó mà ít hơn một điểm, giờ phải đi học trường phổ thông bình thường rồi!”
Triệu Thư Hòa an ủi: “Chị hai, đỗ được là tốt rồi. Lần này cả ba đứa đều được hưởng lợi đấy.”
Lục Quế Anh khó hiểu: “Hưởng lợi gì?”
“Hai năm nay, điểm chuẩn vào trung cấp cao hơn phổ thông rất nhiều.” Triệu Thư Hòa kéo ghế ngồi xuống. “Rất nhiều học sinh giỏi đều nhắm vào trung cấp, muốn nhanh chóng có công việc biên chế ổn định. Thế nên điểm chuẩn vào cấp ba hạ xuống. Nếu là mấy năm trước, với số điểm của Lâm Tiêu, ngay cả cổng Trường Trung học số một tỉnh nó cũng chẳng vào nổi.”
Nghe thế, Lục Quế Anh nhớ mấy hôm trước gặp vài người vợ quân nhân trong khu tập thể. Con họ đạt điểm cao nhưng đều đăng ký trường trung cấp, bảo học hai năm là được phân công việc làm, gia đình đỡ lo bao nhiêu. Lúc ấy nghe vậy, chị còn băn khoăn liệu ba đứa nhà mình có chọn sai đường không.
“Thư Hòa, em nói thật với chị đi.” Lục Quế Anh vẫn chưa hết lo. “Trung học phổ thông bây giờ học hai năm, học xong là thi đại học. Đỗ thì không nói, lỡ không đỗ… Chị nghe mấy nhà trong khu tập thể bảo thà cho con học trung cấp chắc ăn, còn hơn đánh cược một phen.”
“Chị hai, vậy lúc đầu sao chị nghe lời em?”
“Chẳng phải vì em nói có lý sao?”
“Bây giờ đạo lý vẫn không thay đổi.” Triệu Thư Hòa đáp. “Học trung cấp hai năm xong có công việc ổn định là thật, nhưng bát cơm ấy chỉ to đến thế, cả đời có thể đựng bao nhiêu cũng đã bị giới hạn. Còn học hết cấp ba, thi vào đại học, ra trường điểm xuất phát sẽ cao hơn người tốt nghiệp trung cấp rất nhiều. Sau này cơ quan đề bạt cán bộ, xét chức danh, đều nhìn vào tấm bằng đó.”
Lục Quế Anh suy nghĩ một lúc: “Dù sao cũng đã đỗ rồi, chẳng còn đường quay lại.”
——————
Trưa chủ nhật, nhà cũ họ Lục lại bày hai bàn tiệc.
Bữa ăn này do chính Lục Trường Hùng nhất quyết tổ chức. Ông bảo ba đứa cháu nội cháu ngoại cùng đỗ trường trọng điểm tỉnh là lần đầu nhà họ Lục có chuyện như vậy, nhất định phải ăn mừng. Sáng sớm ông đã đến chợ xếp hàng, mua ba cân thịt, bốn cân sườn, còn mua một con cá chép.
Trong bữa cơm, ba đứa trẻ bị xếp ngồi cùng một hàng, chẳng đứa nào dám cầm đũa trước.
Lục Minh Dương và Lâm Nguyên còn khá bình tĩnh. Lâm Tiêu rụt cổ, mắt cứ liếc về phía cửa, trông như sẵn sàng bỏ chạy bất cứ lúc nào.
Triệu Thư Hòa bưng bát, dặn Lục Minh Dương trước: “Minh Dương, lên cấp ba rồi đừng bỏ bê tiếng Anh, Toán Lý Hóa cũng phải theo kịp. Hai năm sau thi đại học đâu chỉ nhìn một môn.”
“Cháu biết rồi, thím út.” Lục Minh Dương gật đầu. “Nghỉ hè cháu đã bắt đầu xem sách lớp mười rồi.”
“Thế Nguyên Nguyên thì sao?”
Lâm Nguyên đặt đũa xuống: “Mợ út, cháu nghĩ kỹ rồi. Cháu muốn thi đại học ở Kinh Thị, học chính trị hoặc kinh tế.”
Triệu Thư Hòa nhìn cô bé, trong lòng có chút cảm khái. Lâm Nguyên quả thực được dạy dỗ rất tốt, tuổi còn nhỏ đã có chính kiến, lại sẵn sàng nỗ lực vì mục tiêu của mình.
“Tốt, vậy cứ cố gắng theo hướng đó.”
Đến lượt Lâm Tiêu, đầu cậu bé gần như chúi cả vào bát.
Lục Quế Anh đứng phía sau đá chân ghế con một cái: “Mợ út đang hỏi con đấy!”
Lâm Tiêu xấu hổ nói: “Mợ út, cháu biết cháu thi kém nhất… Cháu chỉ hơn một điểm. Chính cháu cũng chẳng biết sao lại đỗ.”
“Vậy đừng để một điểm ấy trở nên vô ích. Vào trường với vị trí cuối cùng chẳng có gì đáng xấu hổ. Xấu hổ là đã vào rồi mà vẫn đứng cuối, để hai năm sau thi đại học lại thiếu đúng một điểm.” Trong ba đứa, tính tình Lâm Tiêu thất thường nhất, Triệu Thư Hòa cũng lo cho cậu bé nhất. “Cháu còn hai năm. Hai năm ấy chịu khó hơn một chút, nỗ lực hơn một chút, tương lai sẽ có nhiều ngày tốt đẹp. Dùng hai năm này đổi lấy cuộc sống sau này dễ chịu hơn.”
Lâm Tiêu gật đầu: “Mợ út, cháu sẽ cố gắng.”
Lâm Bằng nâng ly rượu, cụng với Lục Cảnh Phong rồi uống cạn.
——————
Tháng chín khai giảng, ba đứa trẻ vào ở ký túc xá Trường Trung học số một tỉnh. Triệu Thư Hòa cũng được đổi thời khóa biểu mới.
Các môn cơ sở năm ba vẫn còn khá nhiều. Sáu vị giáo sư lão thành tiếp tục luân phiên giảng dạy, mỗi người một ngày. Nhưng những buổi thực nghiệm Tô Cảnh Hồng từng nói cũng bắt đầu được xếp vào. Mỗi tuần hai buổi chiều, cô phải ở trong tòa nhà thí nghiệm mới xây.
Mấy lần đầu vào phòng thí nghiệm, Triệu Thư Hòa vẫn hơi căng thẳng. Dù sao hai năm trước ở Kinh Thị, chỉ điều chỉnh tiêu cự kính hiển vi kim tương cũng khiến cô loay hoay mãi.
Lần này, người hướng dẫn là giáo sư Mã, tính tình nóng nảy. Thấy cô thao tác chậm, ông quát: “Tay trái đỡ cho chắc, tay phải vặn từ từ! Em đang vặn ốc hay xoắn bánh quai chèo thế?”
Triệu Thư Hòa điều chỉnh từng chút một. Cuối cùng, các hạt tinh thể kim loại trong ống kính cũng hiện ra rõ ràng, cô thở phào.
Giáo sư Mã hừ một tiếng: “Được rồi, tiếp theo.”
Một học kỳ trôi qua, tay cô dần vững hơn. Cân đo, chuẩn bị mẫu, xử lý nhiệt, đo độ cứng, cả quy trình cô đã có thể tự làm hoàn chỉnh.
——————
Học kỳ mùa xuân năm 1980, toàn bộ giờ lý thuyết đều ngừng. Triệu Thư Hòa ở trong phòng thí nghiệm cả ngày.
Cô đã suy nghĩ về đề tài luận văn tốt nghiệp suốt kỳ nghỉ đông, cuối cùng chọn: Thiết kế thành phần và quy trình tổng hợp thép hợp kim thấp cường độ cao kiểu mới.
Khi nhìn thấy đề tài, Tô Cảnh Hồng hơi khó hiểu: “Thư Hòa, em học ngành Kỹ thuật điện cơ, sao luận văn tốt nghiệp lại đi viết chuyện luyện thép?”
“Giáo sư Tô, các ngành đang bị hạn chế bởi vật liệu đến mức nào, thầy cũng biết mà.” Triệu Thư Hòa nói. “Động cơ điện quay nhanh đến đâu mà thép không đạt yêu cầu thì cũng vô ích. Em muốn bắt đầu từ chỗ này.”
Tô Cảnh Hồng không khuyên nữa: “Được, để tôi liên hệ nhà máy thép tỉnh.”
Từ tháng ba đến tháng tư, Triệu Thư Hòa đến nhà máy thép tỉnh tổng cộng năm lần.
Lần đầu, trưởng phòng kỹ thuật nhà máy họ Lưu, ngoài bốn mươi tuổi, nghe nói có một nữ sinh viên Đại học Giao thông muốn đến xem luyện thép, mặt ông lập tức sa sầm. Ông đưa Triệu Thư Hòa đến cửa phân xưởng luyện thép lò bằng. Vừa đứng đó, luồng hơi nóng đã phả tới khiến người ta gần như không mở nổi mắt.
“Đồng chí trẻ, đây không phải phòng thí nghiệm của trường cô đâu, lò này mới được nâng cấp đấy!” Trưởng phòng Lưu phải gào lên át tiếng máy. “Gang thép nóng chảy hơn một nghìn sáu trăm độ, bắn một giọt lên người là bỏng xuyên cả da thịt! Cô chắc muốn vào chứ?”
“Chắc chắn ạ.”
Trưởng phòng Lưu thấy cô đội mũ bảo hộ rồi đi vào, miệng lẩm bẩm “bọn sinh viên không biết trời cao đất dày”, nhưng ông vẫn theo sau.
Triệu Thư Hòa đứng trong phân xưởng suốt cả buổi chiều. Cô quan sát công nhân thêm nguyên liệu thế nào, đo nhiệt độ ra sao, lấy mẫu bằng cách nào. Mỗi lần người thợ già bên lò hô một câu, cô lại ghi một dòng vào vở.
Lần thứ hai, lần thứ ba, sắc mặt trưởng phòng Lưu dần thay đổi.
Những câu hỏi nữ sinh viên này đặt ra ngày càng chi tiết. Cho bao nhiêu mangan, bao nhiêu silic, khi nào thêm vanadi và niobi, nhiệt độ rót thép cần khống chế trong khoảng nào. Có những vấn đề đến quản đốc phân xưởng cũng không trả lời nổi, phải về tra hồ sơ cũ của nhà máy.
Đến lần thứ năm, Triệu Thư Hòa đưa một bảng tỉ lệ phối liệu cho trưởng phòng Lưu: “Trưởng phòng Lưu, chú có thể giúp cháu luyện thử một mẻ thép nhỏ theo tỉ lệ này không?”
Trưởng phòng Lưu nhận lấy, xem hồi lâu rồi ngẩng đầu: “Cái này của cô… giảm tỉ lệ mangan, lại bổ sung một lượng rất nhỏ vanadi và niobi. Sách nào viết vậy?”
“Cháu tự tính ạ.”
Trưởng phòng Lưu im lặng, cầm bảng đi tìm giám đốc nhà máy.
Một tuần sau, mẻ thép nhỏ ấy ra lò. Mẫu được gửi về phòng thí nghiệm Đại học Giao thông. Giáo sư Mã đích thân đo số liệu, đo một lượt vẫn chưa yên tâm, lại đo thêm lần nữa.
Giới hạn chảy cao hơn gần ba mươi phần trăm so với loại thép tương tự nhà máy đang sản xuất, mà độ dai vẫn không giảm.
Giáo sư Mã cầm tờ số liệu chạy đến văn phòng Tô Cảnh Hồng: “Lão Tô! Ông xem đi! Xem con bé ấy làm ra thứ gì này!”
Tối hôm đó về nhà, Triệu Thư Hòa viết xong trang cuối cùng của luận văn. Đặt bút xuống, cô ngồi trước ánh đèn hồi lâu.
Một nửa những điều trong công trình này là cô từng chút một nghiên cứu cùng giáo sư Hứa trong không gian học tập. Nửa còn lại là kết quả của những lần đứng bên lò luyện thép tại nhà máy. Số liệu đã được đo đạc thực tế, lò là lò thật của nhà máy thép tỉnh, từng bước đều có người chứng kiến.
Lần này cô đã yên tâm. Chắc chắn ổn rồi.
——————
Cuối tháng tư, Triệu Thư Hòa vừa ngửi thấy mùi cồn trong phòng thí nghiệm đã vịn bàn nôn khan hồi lâu.
Vương Hồng Nhạn hoảng sợ, muốn dìu cô đến bệnh viện trường. Triệu Thư Hòa xua tay, nói sáng nay ăn nhầm thứ gì đó nên khó chịu trong bụng, uống hai ngụm nước nóng là đỡ.
Tối hôm đó, cô ngồi bên giường, cùng Lục Cảnh Phong tính ngày tháng đến ba lần.
Lục Cảnh Phong ngồi xổm trước mặt cô, đưa tay sờ nhẹ bụng cô: “Thư Hòa, chuyện này… sớm hơn chúng ta dự tính rồi.”
“Còn hơn một tháng nữa là bảo vệ luận văn.” Triệu Thư Hòa bình tĩnh nói. “Cảnh Phong, chuyện này không được nói với bất kỳ ai. Cha mẹ không, bên nhà cũ cũng không, càng không được để cố vấn Vương biết. Chờ em lấy được bằng tốt nghiệp đã.”
Lục Cảnh Phong nắm tay cô chặt đến đau: “Được, không nói với ai hết.”
Hơn một tháng sau đó, mỗi lần trong phòng thí nghiệm có mùi khó chịu, Triệu Thư Hòa lại lấy cớ ra ngoài hít thở không khí, quay lại vẫn tiếp tục làm thực nghiệm, trên mặt không để lộ chút gì.
——————
Ngày 12 tháng 6 năm 1980, buổi bảo vệ luận văn diễn ra.
Trong phòng họp nhỏ của Đại học Giao thông có bảy người ngồi. Cả sáu vị giáo sư lão thành đều có mặt, ngồi ở vị trí chủ tọa là Tô Cảnh Hồng. Trưởng phòng Lưu của nhà máy thép tỉnh cũng được mời đến, ngồi ở ngoài cùng.
Triệu Thư Hòa đứng trước bảng trình bày trong bốn mươi phút.
Từ tư duy thiết kế thành phần, vai trò của từng nguyên tố hợp kim, bản ghi chép thực tế qua năm chuyến đến nhà máy thép, cho tới kết quả kiểm nghiệm mẻ thép nhỏ ấy. Cuối cùng, cô dán tờ số liệu lên bảng.
Giáo sư Tống đặt câu hỏi đầu tiên, về cơ chế kết tủa của các nguyên tố vi hợp kim. Triệu Thư Hòa trả lời xong, giáo sư Tống gật đầu, không hỏi thêm.
Giáo sư Mã hỏi hai câu về xử lý nhiệt. Sau khi nghe câu trả lời, ông nói gọn: “Tôi không còn câu hỏi.”
Trưởng phòng Lưu giơ tay đứng lên: “Tôi không phải chuyên gia, chỉ xin nói một câu. Tôi làm ở nhà máy thép hai mươi tám năm. Lần đầu con bé đến, tôi tưởng lại là sinh viên tới cho có lệ. Vậy mà giờ giám đốc nhà máy chúng tôi đã làm báo cáo đề nghị đưa công thức phối liệu này lên cấp trên!”
Tô Cảnh Hồng gấp bản luận văn, đứng dậy: “Sinh viên Triệu Thư Hòa, em đã bảo vệ thành công.”