Triệu Thư Hòa rời phòng nghiên cứu toán, theo cầu thang đi xuống, lòng đầy cảm khái vì lời Cao Bằng vừa kể. Một người tốt nghiệp đại học chính quy ngành toán ở Đại học Sư phạm Bắc Kinh lại phải ở trường trung cấp huyện hơn mười năm.
Một giáo sư Đại học Bắc Kinh chịu đựng năm năm ở nông trường, đến lúc trở lại cũng chẳng muốn bước qua cửa nhà bạn cũ. Chỉ một trận gió thời cuộc thổi qua, nửa đời của biết bao người cứ thế mất đi. Còn Triệu Thư Hòa, chẳng qua cô may mắn biết trước gió sẽ thổi về đâu, chỉ thế thôi.
Nhưng cuộc sống vẫn phải tiếp tục, bài giảng vẫn phải chuẩn bị.
Những ngày tiếp theo, Triệu Thư Hòa tận mắt chứng kiến sự thay đổi của trường bồi dưỡng. Khi cơ chế đại học công nông binh bị bãi bỏ, những giáo sư, giáo viên già trước kia bị đưa xuống cơ sở hoặc gạt sang một bên lần lượt được mời trở về. Mấy trường đại học trong tỉnh bắt đầu treo biển hoạt động lại, Trường Bồi dưỡng Giáo viên cũng một lần điều thêm vài người lớn tuổi thực sự có tài.
Thời thế vừa đổi, có người ngẩng đầu thì cũng có người phải cúi xuống.
Đám học viên tốt nghiệp đại học công nông binh giờ rơi vào thế khó xử trong giới học thuật. Các thế hệ thi chính quy vào đại học trước những năm sáu mươi coi thường họ, những giáo sư trở về cũng chẳng đánh giá cao họ, mà các sinh viên đại học mới thi bằng điểm số sau khi khôi phục tuyển sinh e rằng càng không phục.
Mấy chữ “được giới thiệu lên học” trước kia là tấm biển vàng, giờ lại trở thành đề tài cho người khác bàn tán sau lưng.
Lý An và Vương Kiến Giao gần đây đều im ắng hẳn.
Lý An còn đỡ. Ban đầu anh cũng đi học theo diện được giới thiệu, nhưng nửa năm theo Triệu Thư Hòa, anh thật sự chịu khó. Ký hiệu phiên âm, ngữ pháp, cấu trúc câu, thứ nào cũng nghiên cứu tỉ mỉ. Anh phụ trách giờ tự học sau lớp rất ra dáng, các giáo viên bên dưới cũng phục.
Anh tự hiểu hoàn cảnh của mình, nên khi phân công tập huấn lần này, chủ động tới tìm Ngụy Hòa Bình: “Chủ nhiệm, phần hướng dẫn sau giờ cho tôi nhận thêm hai lớp. Tôi không ngại mệt.”
Vương Kiến Giao lại khác hẳn.
Ngày trước anh ta dựa vào danh tiếng sinh viên đại học công nông binh, trong văn phòng luôn nói lớn tiếng, coi thường người này, khinh rẻ người kia. Khi Triệu Thư Hòa mới đến, anh ta còn gây chuyện rất khó coi với cô. Thời ấy, ngoài hô khẩu hiệu, anh ta chẳng biết gì, việc chuyên môn chỉ biết qua loa cho xong. Cấp trên kiểm tra lỏng lẻo, anh ta cứ thế lăn lộn qua ngày.
Nhưng nay tình hình đổi khác. Sở Giáo dục xuống kiểm tra, cán bộ nghiên cứu giảng dạy phải trình bày bài giảng tại chỗ, ra đề thi, chứng minh thành tích đào tạo. Vương Kiến Giao lập tức lộ nguyên hình.
Kết quả đánh giá vừa ra, anh ta bị điều khỏi vị trí giảng dạy, giờ chỉ làm ở phòng tư liệu, phụ trách đăng ký, nhận và phát công văn.
Một lần, Triệu Thư Hòa đến phòng tư liệu lấy tài liệu in rô-nê-ô. Vương Kiến Giao ngồi sau quầy, thấy cô bước vào liền đứng lên: “Cô Triệu, đồ cô cần tôi xếp sẵn rồi. Tổng cộng sáu chồng, mỗi chồng năm mươi bản. Cô kiểm lại nhé.”
Ngày xưa anh ta gọi cô là “Tiểu Triệu”, bây giờ mở miệng đã là “cô Triệu”. Triệu Thư Hòa nhận tài liệu, nói một tiếng cảm ơn.
Ra khỏi phòng tư liệu, Trương Hồng Mai đuổi theo: “Thư Hòa, cậu nhìn thấy chưa? Vương Kiến Giao giờ như thế, mình chẳng nhận ra nữa.”
Triệu Thư Hòa ôm tài liệu đi tiếp: “Trước kia anh ta dựa vào danh hiệu, bây giờ danh hiệu không còn giá trị, trong tay lại chẳng có thực lực, không như thế thì còn làm sao?”
Đó là kết cục của người không theo kịp thời đại. Lợi dụng kẽ hở, giở trò luồn cúi có thể hữu dụng một thời gian, chứ không thể sống dựa vào đó cả đời.
Ngày 1 tháng 1 năm 1978, Tết Dương lịch.
Trường Bồi dưỡng Giáo viên hiếm hoi được nghỉ một ngày. Tối hôm trước, Vương Tú Lan đã nhờ người nhắn hai vợ chồng út sáng hôm sau về nhà cũ ăn cơm. Nhà chị hai cũng tới, cả nhà cùng tụ tập.
Khi hai người tới nhà cũ, trong sân đã rộn ràng. Lục Quế Anh và Lý Hà đang thái rau trong bếp, Lâm Bằng cùng Lục Cảnh Quân khuân bàn ghế, mấy đứa trẻ chạy nhảy đùa nghịch ngoài sân.
Triệu Thư Hòa đưa thịt và trái cây Lục Cảnh Phong mua cho Vương Tú Lan, rửa tay rồi vào bếp giúp. Giữa trưa, hơn mười người trong nhà chia ngồi hai bàn Bát Tiên để ăn.
Ăn được một lúc, Triệu Thư Hòa nhìn mấy đứa trẻ ngồi cùng bàn: “Minh Dương, Nguyên Nguyên, Lâm Tiêu, thi giữa học kỳ các cháu thế nào?”
Ba đứa trẻ đang tranh đĩa thịt kho, nghe vậy lập tức ngồi ngay ngắn.
Lục Minh Dương nói trước: “Thím út, tiếng Anh cháu được chín mươi sáu, toán tám mươi chín, văn tám mươi hai.”
Lâm Nguyên tiếp: “Toán cháu được chín mươi ba, văn tám mươi bảy, tiếng Anh bảy mươi tám.”
Lâm Tiêu cúi đầu ăn cơm: “Môn nào cháu cũng tầm bảy tám chục...”
Lục Quế Anh ngồi phía sau vỗ nhẹ gáy cậu: “Hơn bảy mươi chút xíu mà bảo bảy tám chục, con cũng giỏi làm tròn quá nhỉ.”
Mọi người trên bàn cười rộ, Lâm Tiêu ngượng ngùng.
Triệu Thư Hòa không cười, nghiêm túc dặn ba đứa: “Ba đứa bây giờ học lớp bảy, đến tháng sáu là lên lớp tám. Chương trình hiện tại vẫn hai năm, học xong lớp tám là thi lên trung học phổ thông, tính ra chỉ còn chừng một năm rưỡi.”
Cô biết chẳng bao lâu nữa, tiểu học sẽ đổi thành sáu năm, trung học cơ sở và trung học phổ thông cũng trở lại ba năm. Đến lúc ấy, thời gian học kéo dài, con đường học hành cũng thay đổi.
“Các cháu phải tập trung học, đừng suốt ngày chỉ nghĩ chuyện chơi. Bây giờ cả nước ngành nào cũng thiếu nhân tài. Thi đại học đã khôi phục, kết quả thi là quan trọng nhất. Hãy nắm lấy cơ hội, cố thi vào trung học phổ thông, học thêm hai năm rồi vào một trường đại học tốt. Đó mới là chuyện chính.”
Ba đứa ngoan ngoãn gật đầu, chẳng ai dám cãi.
Triệu Thư Hòa quay sang Lục Quế Anh và Lý Hà: “Chị hai, chị dâu cả, năm nay hai chị nhất định phải quản việc học của bọn trẻ chặt hơn. Minh Dương, Nguyên Nguyên và Lâm Tiêu nền tảng đều không tệ. Trước kia em có phụ đạo cho chúng, hiện tại vẫn còn theo được.”
Lý Hà xưa nay rất tin Triệu Thư Hòa, cô nói gì chị cũng nghe: “Thư Hòa, bọn chị nghe em.”
“Ba đứa nó không được thi vào trung cấp. Nhất định phải học trung học phổ thông, học xong rồi thi đại học.” Triệu Thư Hòa sợ gia đình theo thói quen cho tất cả vào trung cấp. Thời này, trường trung cấp thậm chí còn được chuộng hơn trường trung học phổ thông bình thường.
Lục Quế Anh hơi do dự: “Thư Hòa, trung cấp học hai năm xong là được phân việc, sớm có bát cơm sắt. Học trung học phổ thông lại phải vất vả thêm hai năm, nhỡ không đậu đại học thì chẳng phải công cốc sao?”
Triệu Thư Hòa biết trong vài năm tới, trung cấp còn khó thi vào hơn trung học phổ thông. Biết bao học sinh giỏi chỉ mong sớm có việc làm ổn định. Suy nghĩ của Lục Quế Anh chính là nhận thức bình thường của đại đa số người dân hiện tại. Nhưng về lâu dài, cuối cùng người ta vẫn xem trọng bằng đại học.
“Chị hai, hiện tại nhà nước thiếu người nên học trung cấp ra được chuộng. Nhưng mười năm sau thì sao? Hai mươi năm sau thì sao?” Triệu Thư Hòa kiên nhẫn phân tích xu thế thời đại.
“Sau này người học ngày càng đông, giáo dục càng chính quy, ngày càng tiến tới những ngành chuyên sâu, kỹ thuật cao. Đến lúc đó, vị trí cốt lõi, bộ phận được trọng dụng nhất chắc chắn sẽ xem bằng đại học. Trung cấp bây giờ tuy có công việc ổn định, nhưng bằng cấp là điểm yếu cố hữu. Dù làm cả đời cũng khó vượt quá vị trí cán bộ cơ sở.”
“Hơn nữa, hai nhà chị đều có cả vợ lẫn chồng đi làm! Đâu thiếu đến mức mấy đứa trẻ phải tốt nghiệp ngay để kiếm chút lương cố định nuôi nhà. Đã có điều kiện cho con học tiếp, sao phải bắt chúng đi con đường ngắn và nhanh ấy?”
Lục Cảnh Quân ngồi bên gật đầu: “Thư Hòa nói đúng. Nhà mình giờ không thiếu miếng ăn. Trẻ còn học được thì cứ cho học cao.”
Lâm Bằng cũng đồng tình: “Anh tán thành. Trong quân đội giờ cũng càng coi trọng trình độ văn hóa. Không có bằng cấp, sau này muốn được đề bạt làm cán bộ cũng khó.”
Lục Quế Anh nghĩ một lúc, cuối cùng không nói gì thêm: “Được, nghe mọi người, cho học trung học phổ thông.”
Lục Minh Dương ngồi bên nghe vậy nói: “Thím út, cháu sẽ cố học. Sau này lên đại học, cháu muốn học tiếng Anh, rồi làm phiên dịch hoặc giáo viên tiếng Anh giống thím.” Cậu bé này hai năm trước còn suốt ngày chê đồ ăn, trách cha mẹ quản chặt. Nhưng từ sau lần theo người lớn đến thôn Tiểu Thạch Đầu, cậu đã thay đổi không ít.
“Học tiếng Anh tốt đấy. Sau này đất nước giao lưu với bên ngoài ngày càng nhiều, sẽ rất thiếu phiên dịch.” Triệu Thư Hòa khích lệ. “Chỉ cần giữ vững thành tích hiện tại, tương lai rộng mở lắm.”
Lục Minh Dương đáp: “Cháu biết rồi thím, cháu sẽ giữ vững!”
Triệu Thư Hòa lại nhìn Lâm Nguyên: “Nguyên Nguyên, còn cháu?”
Lâm Nguyên nói: “Mợ út, cháu muốn làm cán bộ. Tiếng Anh cháu không giỏi bằng Minh Dương, cháu thích làm những việc có ích thực tế hơn. Như chuyện mợ giúp chuyển cả thôn ấy, cháu muốn làm những việc như thế.”
Lời vừa dứt, người lớn quanh bàn đều khựng lại.
Lâm Bằng nhìn con gái đầy tự hào. Lục Quế Anh cười mắng yêu: “Khẩu khí không nhỏ đâu nhé.”
Triệu Thư Hòa biết Lâm Nguyên tuy là con gái nhưng được cha mẹ chăm chút dạy dỗ từ nhỏ. Kiến thức, tính cách đều tốt, lại lớn lên trong khu tập thể quân đội cùng người lớn nên tầm nhìn rộng.
“Muốn làm cán bộ thì phải đọc nhiều sách báo, biết nhà nước đang làm gì.” Triệu Thư Hòa nói. “Cố học giỏi, sau này thi vào đại học tốt, chọn ngành thật có ích.”
Lâm Nguyên ngoan ngoãn gật đầu.
Cuối cùng Triệu Thư Hòa nhìn sang Lâm Tiêu: “Lâm Tiêu, thế cháu?”
Lâm Tiêu gãi đầu: “Mợ út, mấy chuyện đó cháu chưa từng nghĩ. Cháu không muốn làm giáo viên, cũng chẳng thích làm cán bộ, mệt lắm. Cháu chỉ muốn sau này có công việc, an ổn làm cả đời là được.”
Lục Quế Anh lập tức sa sầm mặt: “Con nhìn chị con đi, rồi nhìn lại mình! Chí hướng đâu rồi?”
Triệu Thư Hòa vội ngăn: “Chị hai, không sao. Không muốn làm cán bộ cũng chẳng hề gì, muốn có công việc ổn định cũng tốt. Nhưng công việc tốt vẫn cần có trình độ. Trước hết phải học cho giỏi, sau này muốn làm gì thì từ từ nghĩ.”
Lâm Tiêu thấy mợ út không mắng, thở phào, vội gật: “Vâng! Cháu sẽ từ từ nghĩ.”
Triệu Thư Hòa lại nhìn những đứa nhỏ hơn.
Lục Minh Nguyệt ngồi cạnh Lâm Nguyên, đang chăm chú gặm xương. Triệu Thư Hòa nói: “Minh Nguyệt, nửa cuối năm nay cháu lên lớp năm rồi, cũng phải bắt đầu cố gắng.”
Lục Minh Nguyệt hơi xấu hổ: “Thím út, cháu biết rồi.”
“Minh Xuyên, cháu học lớp hai, nền tảng quan trọng nhất. Phải luyện viết đẹp, cộng trừ nhân chia cho thuần thục. Đừng suốt ngày chạy loạn với Tiểu Long nhà bên.”
Lục Minh Xuyên vẫn ngậm thịt trong miệng, ú ớ đáp một tiếng khiến cả nhà lại cười.
Triệu Thư Hòa nhìn Lâm Vinh đang ngồi trong lòng Lục Quế Anh: “Lâm Vinh thì năm nay mới lớp một, còn sớm. Trước mắt cứ chăm học chữ là được.”
Lâm Vinh chớp mắt: “Mợ út, cháu đã viết được tên cháu rồi!”
“Giỏi thật đấy.” Triệu Thư Hòa cười khen.
Vương Tú Lan ngồi bên gắp cho Triệu Thư Hòa miếng sườn lớn: “Thư Hòa, con nói một câu còn hiệu quả hơn bọn mẹ nói mười câu. Mấy đứa trẻ này nhờ con quan tâm thêm nhé.”
“Mẹ, chuyện con nên làm mà.” Triệu Thư Hòa đáp.
Bữa cơm kéo dài tới hơn hai giờ chiều, mọi người mới dọn bát đĩa.
Đám trẻ bị người lớn đuổi vào phòng phía tây làm bài tập nghỉ đông. Lục Minh Dương ôm sách tiếng Anh, kéo Lâm Nguyên thi xem ai thuộc nhiều từ vựng hơn. Lâm Tiêu nằm bò trên bàn, vừa thở dài vừa mở vở toán.