Ở ven tỉnh thành thuộc tỉnh J có một căn nhà ba gian quây quanh sân, cao hai tầng, xây bằng gạch kết hợp khung gỗ. Dưới mái hiên treo mấy xâu ớt khô.
Vương Tú Lan ngồi trên ghế tre trong sân, tay phe phẩy chiếc quạt lá không đều nhịp. Bà ngẩng lên nhìn ngôi nhà rộng rãi của mình, rồi lại thở dài thườn thượt.
Nhà thì rộng, con cái đều đã thành gia thất, đáng lẽ bà phải được hưởng phúc tuổi già. Thế mà trong lòng có một nỗi phiền muộn, đè nặng gần cả năm nay.
Con trai út Lục Cảnh Phong năm nay đã hai mươi lăm tuổi, xuất ngũ về hơn một năm, được phân công làm trưởng phòng bảo vệ tại nhà máy thuốc lá quốc doanh. Công việc thể diện, lương bổng không thấp, ngoại hình cũng tuấn tú.
Ấy vậy mà chỉ riêng chuyện tìm vợ đã khiến bà tức đến ăn không ngon!
Trước đó bà đã sắp xếp cho anh xem mắt bảy, tám người. Điều kiện của các cô gái người sau còn tốt hơn người trước! Có công nhân chính thức nhà máy dệt, có nhân viên bán hàng ở hợp tác xã mua bán, có cả con gái nhà cán bộ... Nhưng lần nào gặp xong, Lục Cảnh Phong cũng chỉ đáp một câu: "Không hợp."
Vương Tú Lan hỏi không hợp chỗ nào, anh còn hùng hồn nói: "Nhìn không vừa mắt."
Vương Tú Lan tức đến đập bàn: "Con gái nhà người ta có gì không tốt? Có công việc, có học hành, gia đình lại tử tế. Rốt cuộc con muốn tìm người thế nào?"
Lục Cảnh Phong thẳng thắn bảo bà: "Tìm người xinh một chút, nhìn thuận mắt là được."
Vương Tú Lan suýt cầm chổi phang lên người anh: "Xinh đẹp có ăn thay cơm được không? Con tưởng mình là nhân vật ghê gớm lắm chắc?"
Lục Cảnh Phong vẫn cứng đầu: "Người xấu trong nhà mình có thiếu đâu. Với điều kiện của con, con chỉ muốn tìm một cô vợ xinh đẹp thì có gì sai?"
Câu ấy khiến Vương Tú Lan tức đến nhảy dựng, giơ chổi đuổi đánh anh khắp sân! Lục Cảnh Phong chân dài, chạy mấy bước đã lao khỏi cổng. Trước khi đi còn không quên quay đầu hô: "Mẹ đừng tức đến hỏng sức khỏe! Hôm nào con mua đường đỏ về cho mẹ!"
Vương Tú Lan đứng ngoài cửa mắng hồi lâu, khiến hàng xóm nghe mà cười mãi.
Từ hôm ấy, mấy bà mối quanh vùng thấy bà đều hơi sợ. Ai muốn nhận công việc khó nhằn như thế? Anh chàng mới làm trưởng phòng mà mắt đã như mọc tận xà nhà! Con gái bình thường chẳng vừa mắt, người đẹp còn phải hợp duyên. Giới thiệu không thành lại bị Vương Tú Lan trách móc một trận.
Càng nghĩ Vương Tú Lan càng phiền. Bà quay đầu nhìn vào nhà chính, nơi Lục Trường Hùng đang ngồi đọc báo. Ông già này từ ngày nghỉ hưu sống thoải mái vô cùng, chẳng lo chuyện gì! Sáng ra đầu phố dạo một vòng, trưa ăn cơm, chiều đọc báo, tối nghe đài.
Dù trời có sập xuống, ông cũng phải đọc xong tờ báo đã. Bà tức muốn chết, còn ông thì ung dung như chẳng có gì! Vương Tú Lan không chịu nổi: "Lục Trường Hùng! Ông cũng phải lo cho con trai ông chứ! Hai mươi lăm tuổi rồi, người yêu chẳng chịu tìm, suốt ngày chỉ biết ôm cái công việc của nó!"
Lục Trường Hùng thầm than đúng là vạ lây, miệng nói: "Sao lại gọi là cái công việc ấy? Trưởng phòng bảo vệ đấy, bao người muốn làm còn không được."
"Tôi có nói chuyện công việc à? Tôi đang bảo nó không chịu lấy vợ!"
"Đến lúc cần lấy, tự khắc nó sẽ lấy thôi."
Vương Tú Lan nghe vậy càng nổi nóng: "Ông lúc nào cũng chỉ biết nói câu ấy! Đợi đến bao giờ? Ngày chúng ta hai mươi lăm tuổi, thằng cả đã chạy khắp sân rồi!"
Lục Trường Hùng nâng chén trà nhấp một ngụm: "Thời ấy khác bây giờ."
"Đương nhiên khác! Giờ giặc Nhật bị đánh đuổi rồi, cuộc sống ngày càng khá lên! Chỉ có ông là mặc kệ hết!"
Lục Trường Hùng thở dài: "Sao lại bảo tôi mặc kệ? Mấy lần các cô gái đến nhà, chẳng phải tôi cũng ngồi trò chuyện đấy sao? Con trâu không muốn uống nước, bà có ấn đầu nó xuống thì nó cũng không chịu uống!"
Vương Tú Lan lập tức đáp: "Ông ngồi nói chuyện thì được tích sự gì? Con trai ông gặp người ta xong, về phòng chỉ phán một câu không hợp! Cô công nhân nhà máy dệt hôm trước tốt biết bao, mặt mũi đoan trang, tay chân lại nhanh nhẹn."
"Cảnh Phong bảo cô ấy nói nhiều quá."
Vương Tú Lan trừng mắt: "Con gái không nói, chẳng lẽ ông tìm cho nó khúc gỗ? Ông còn cười nữa! Cái tật xấu của con trai ông đều do ông chiều mà ra!"
Lục Trường Hùng đáp: "Thôi, đừng mắng nữa. Cảnh Phong không phải đứa sống qua ngày cho có, nó biết mình muốn gì."
"Biết à? Nó mà biết thì đã dẫn vợ về từ lâu rồi!" Vương Tú Lan đang nói thì cổng sân bị đẩy từ bên ngoài.
"Mẹ! Mẹ ơi! Có tin rồi!" Con dâu cả Lý Hà đeo túi xách chạy vào. Chị bận việc ở cơ quan suốt buổi sáng, vừa tan làm đã vội về ngay, đến ngụm nước còn chưa kịp uống.
Vương Tú Lan hỏi: "Tin gì?"
Lý Hà khép cổng, mỉm cười bí ẩn: "Hôm nay bà mối Trương đến cơ quan tìm con. Bà ấy bảo mới có một cô gái, dáng vẻ xinh đẹp đặc biệt!"
Vương Tú Lan hỏi ngay: "Thật à? Người đâu? Có ảnh không?"
Lý Hà lấy từ túi xách ra một phong bì giấy vàng, rút ba tấm ảnh màu đưa cho Vương Tú Lan: "Bà mối Trương nhờ con mang về cho Cảnh Phong xem trước. Bà ấy vẫn còn giữ vài tấm, chờ nhà mình trả lời chắc chắn rồi tính tiếp."
Vương Tú Lan vội nhận lấy. Cô gái trong ảnh mặc áo hoa nhí, xinh chẳng khác nào minh tinh, da lại trắng. Ngồi trước phông vải hoa của hiệu ảnh mà vẫn toát lên vẻ thanh nhã!
Vương Tú Lan nâng những tấm ảnh lên, ngắm đi ngắm lại mấy lần.
Lục Trường Hùng cũng đặt báo xuống, rướn cổ nhìn rồi gật đầu: "Đúng là không tệ."
Vương Tú Lan ngắm hết tấm này đến tấm khác, miệng liên tục xuýt xoa: "Ôi chao, cô gái này xinh thật! Gương mặt này, đôi mắt này, dáng người này! Thằng nhóc Cảnh Phong chắc chẳng còn gì để chê nữa đâu nhỉ?"
Lý Hà cười nói: "Vừa nhìn con đã thấy đẹp rồi. Bà mối Trương còn bảo năm nay cô gái mười bảy tuổi, đã tốt nghiệp cấp hai, tính tình thật thà nữa." Thật ra chuyện tính tình thật thà là do Lý Hà tự thêm vào.
Vương Tú Lan hỏi: "Mười bảy tuổi à? Tuổi tác cũng hợp. Gia đình làm gì?"
Lý Hà nghĩ một lúc rồi đáp: "Điều kiện nhà cô ấy bình thường, ở sâu trong núi, làng cách huyện khá xa. Nhưng cha cô ấy là kế toán đội sản xuất, mẹ làm bà đỡ cho mấy làng xung quanh, tiếng tăm tốt lắm. Gia đình không có chuyện gì phức tạp, chỉ hơi nghèo thôi."
Vẻ hào hứng trên mặt Vương Tú Lan giảm bớt: "Con gái miền núi à?"
Lý Hà vội nói đỡ: "Đúng là ở núi, nhưng gia đình người ta trong sạch, lý lịch không có vấn đề. Bà mối Trương nói cô ấy học tốt, chỉ vì nhà thiếu lương thực nên không được học lên."
Lục Trường Hùng cầm một tấm ảnh xem kỹ hơn: "Tốt nghiệp cấp hai là được rồi, biết chữ, biết tính toán. Con gái miền núi chịu thương chịu khó, lên thành phố rồi từ từ học hỏi cũng được."
Vương Tú Lan không đáp, trong lòng hơi do dự. Bà không chê nghèo, nhưng nhà họ Lục đã cắm rễ ở tỉnh thành bao năm, con trai lại làm trưởng phòng ở nhà máy thuốc lá... Nếu thật sự cưới một cô gái miền núi về, từ thói quen sinh hoạt đến cách nói năng, đối nhân xử thế, chẳng phải thứ gì cũng cần thời gian thích nghi sao?
Lý Hà nhận ra nỗi băn khoăn của mẹ chồng, vội khuyên: "Mẹ, Cảnh Phong kén chọn hơn một năm rồi. Con gái phù hợp trong thành phố gần như đã gặp hết. Người có điều kiện thì em ấy chê tính nóng, không thì chê ngoại hình không vừa mắt."
"Cô này xinh đẹp, lại có học hành. Gia đình hơi nghèo thì sao? Nhà mình có thiếu một bát cơm cho cô ấy đâu."
Vương Tú Lan nhìn ảnh, vẫn không nỡ đặt xuống.
Lý Hà nói tiếp: "Nếu cô ấy thật sự về làm dâu thì trong nhà cũng có thêm người phụ giúp. Mẹ lớn tuổi rồi, con ngày thường phải đi làm, còn phải trông ba đứa nhỏ. Chẳng lẽ mọi việc nhà cứ dồn hết lên vai mẹ?"
Những lời ấy đầy quan tâm, khiến Vương Tú Lan nghe rất lọt tai. Nhưng trong lòng Lý Hà lại có tính toán riêng. Chị lấy chồng vào nhà họ Lục đã mười hai năm, hai cô em chồng đều lấy chồng từ lâu. Trong nhà, ngoài cha mẹ chồng chỉ còn gia đình chị và chồng là Lục Cảnh Quân.
Lục Cảnh Quân giao hết lương cho vợ, nhưng anh bận rộn lắm! Nấu cơm, giặt giũ, quét sân, chăm sóc người già, rất nhiều việc cuối cùng đều đổ lên đầu Lý Hà, khiến chị mệt đến mức chẳng dám sinh đứa thứ tư!
Nếu Lục Cảnh Phong cưới một cô gái thành phố về, phần lớn người ta có công việc, tính tình cũng chẳng dễ chịu. Hơn nữa, hai ông bà vốn đã thiên vị con út. Đến cuối cùng, chưa chắc chị được san sẻ việc nhà, ngược lại còn phải nhìn sắc mặt em dâu mà sống!
Nhưng cô gái miền núi thì khác. Không có nhà mẹ đẻ làm chỗ dựa, đã bước vào nhà họ Lục ắt phải chăm chỉ hơn. Con gái vùng núi chịu khó chịu khổ, đến lúc ấy bảo cô ta nấu cơm, giặt quần áo, trông giúp bọn trẻ, bản thân chị cũng nhẹ gánh đi nhiều.
Nghĩ đến đây, nụ cười trên mặt Lý Hà càng trở nên chân thành.
Vương Tú Lan chợt hỏi: "Bà mối Trương có nói tính tình cô bé thế nào không? Đừng chỉ có gương mặt xinh, về nhà suốt ngày khóc lóc thì chịu sao nổi."
"Nghe bảo tính tình điềm đạm, lại được người nhà thương yêu. Chị gái cô ấy lấy chồng khá tốt, anh rể làm nghề vận chuyển quen bà mối Trương, nhờ vậy mới gửi ảnh đến được."
Lục Trường Hùng đưa trả tấm ảnh: "Cứ để Cảnh Phong xem trước. Nhà người ta ở xa, không thể để bên mình rộn ràng hồi lâu rồi cuối cùng lại bảo không hợp."
Vương Tú Lan hừ một tiếng: "Nó mà còn dám nói không hợp thì tôi bảo nó đi tu luôn cho rồi."
Lý Hà bật cười: "Mẹ đừng nói thế, lát em út về lại cãi nhau với mẹ đấy."
Đang nói, bên ngoài vang lên tiếng chuông xe đạp.
Cổng sân lại kêu hai tiếng, Lục Cảnh Phong dắt xe đạp bước vào. Vừa vào cửa, anh đã thấy có điều không đúng! Giờ này bình thường mẹ phải đang bận trong bếp, chị dâu cả phần lớn chưa về. Hôm nay cả ba người lại quây quanh bàn, mọi ánh mắt đồng loạt đổ lên người anh.
Lục Cảnh Phong biết rõ nhưng vẫn vờ hỏi: "Sao thế? Nhà mình lại họp à?"
Vương Tú Lan đập ba tấm ảnh xuống bàn: "Lại đây! Xem cái này!"
Lục Cảnh Phong dựng xe dựa tường, bước tới cầm ảnh lên.
Vương Tú Lan chăm chăm nhìn mặt con trai, lòng hồi hộp không yên.
Lục Cảnh Phong xem tấm thứ nhất rồi nhặt tấm thứ hai lên... Phải một hồi lâu sau anh mới hỏi: "Cô gái này tên gì?"